جایگاه تغذیه در طب سنتی 2

همدانپیام: در مبحث قبل عنوان شد که مواد غذایی از دو جهت در بدن تاثیر میگذارند که مورد اول آن تاثیر از روی کیفیات (گرمی، سردی، خشکی و تری) بوده به طوری که هر ماده غذایی به سبب طبع خود روی افراد اثر میگذارد. مورد دوم تاثیر از روی گوهر(ماده) است. گوناگونی تاثیر مواد از روی جوهر بدین ترتیب است که برخی از غذاها سنگین، دیر هضم و غلیظ هستند، یعنی خوردن مقدار کمی از این مواد، غذاي فراوانی به بدن میرساند.
برخی از غذاها سبک، خوش هضم و لطیف هستند، یعنی خوردن مقدار فراوانی از این مواد، مقدار کمی غذا به بدن میرساند.
برخی از غذاها بینابین دو حالت فوق هستند، یعنی مقدار کم از این مواد، غذای کم؛ مقدار فراوان از این مواد، غذای فراوان و مقدار متوسط از این مواد، مقدار متوسط به بدن غذا میرساند. هر کدام از این غذاها میتوانند غذای صالح (پسندیده) یا فاسد (ناپسند) به بدن برسانند.
برخی غذاهاي سبک و خوش هضم كه به بدن غذای صالح و بهینه میرسانند
فضولاتی که از این دسته غذا به دست میآید، خیلی کم و زود تحلیل میروند و برای افرادی که بیماری مزمن دارند، مفید است، ولی برای افرادی که میخواهند توان خود را افزایش دهند مفید نیست. از جمله این غذاها میتوان به گوشت جوجه مرغ، گوشت تیهو، بال و سر گردن دراج، بال مرغابی، ماهیهای ریزی که در لابلای سنگریزهها زندکی میکنند(ماهی رضراضی)، سبزیجات و میوهها مانند کاهو، انار و سیب اشاره کرد.
غذاهای سبک و خوش هضم که به بدن غذای فاسد و ناپسند میرسانند
ترتیزک، خردل، پیاز، ترب و دیگر خوراکیهای سوزشآور و تلخ و شور که همه اینها فضولات تند و صفراوی در بدن پدید میآورند که به آنها غذاهای نرمکننده هم میگویند. فضولات اینها به دنبال تولید خلط سوزان برای افرادی که خلطهای سفت بلغمی دارند، مفید است، چون اخلاط بلغمی را تکه تکه کرده و تحلیل میبرد. بنابراین در بیماران بلغمی مزمن (مثال سینوزیت مزمن، درد بند مفاصل، دردهای کلیوی، بزرگی کبد و طحال و ..) مفید است ولی در افراد متعادل در حالت سلامت مصرف زیاد آنها و مقدار کم آنها در افراد غلبه خلط صفرا مضر است.
برخی غذاهاي سنگین و دیر هضم که به بدن غذای صالح و پسندیده میرسانند
این دسته از غذاها شامل گوشت گوساله، ماهی بزرگ و پرگوشت، جگر سفید، پنیر تازه، تخممرغ آبپز، نان سفید بیسبوس با پخت مناسب و موادی از این مانند میشود.
این دسته از غذاها برای افراد داری کارهای سنگین و پر زحمت، ورزشکاران قدرتی و افرادی که نیاز به نیروی فراوان دارند مناسب است.
غذاهای سنگین دیر هضم که غذای فاسد و ناپسند به بدن میرسانند
گوشت گاو، گوسفند ماده، شتر، تخممرغ برشته، انواع قارچها، نان فطیر بدون سبوس، قلوه و مغز از جمله غذاهایی هستند که معمولا خلط بد تولید میکنند. این دسته از غذاها برای کسانی که کار پررنج و زحمت و ورزشهای سنگین انجام میدهند مناسب است. ولی در این افراد نیز ممکن است عوارضی بجا بگذارد.
غذاهايی که میانه، سبک و سنگین هضم میباشند
نان با آرد سبوسدار خوب پخته شده، گوشت گوسفند نر و بزغاله یکساله، گوشت مرغ محلی، کبک و کبوتر و مانند اینها در این دسته قرار میگیرند. این گروه غذایی با مزاج اکثر مردم سازگار است.
نکات کلی درباره تغذیه و برخی غذاها
در طب سنتی نگاه به خوراکیها از ابعاد مختلف بوده و مهمترین نکته سازگاری و ناسازگاری غذاها با يكدیگر و با بدن میباشد. هر کدام از غذاها با ویژگیهای منحصر به فرد خود در افراد مختلف و در شرایط مختلف کاربرد متفاوت دارد که در ادامه به برخی از آنها پرداخته خواهد شد.
■ تا جایی که امکان دارد غذاهای پخته و خام با هم میل نشود.
■ غذاهای دارای یک نوع طبع با هم میل نشوند، به طور مثال مصرف ماست یا ترشی با ماهی صحیح نمیباشد.
■ بعد از غذاهای غلیظ، غذاهای لطیف و سبک خورده نشود. زیرا زمان هضم متفاوت دارند و سبب سوء هاضمه و تولید خاط بد در بدن میشود.
■ در دوران بحران و حاد بیماریها از غذاهای زود هضم و لطیف استفاده کنیم.
■ در زمان بیماری که فرد بیاشتهاست، به اجبار به بیمار غذا ندهیم.
در معالجات طب سنتی اصل اول در برخورد با هر بیمار، تدبیر و تصرف در اسباب ضروری افراد شامل هوای تنفسی، تغذیه، خواب و بیداری، نوع فعالیت، حالات روح و روانی و دفع فضولات از بدن میباشد که یکی از مهمترین موارد دخل و تصرف در تغذیه فرد است.
در یکسری افراد مانع از خوردن میشویم، به طور مثال در بحران یا در انتهای بیماری که دلیل آن جلوگیری از انحراف طبیعت مدبره بدن به سمت معده است.
در یکسری کیفیت (از لحاظ غلظت) غذا را کاهش و کمیت را بالا میبریم. مانند افرادی که دارای اشتهای خوب به همراه هضم قوی باشند.
در یکسری هم کیفیت و هم کمیت غذا را کاهش میدهیم به طور مثال در افرادی که اشتهای ضعیف همراه با امتلا معده دارند.
در یکسری کیفیت غذا را بالا و کمیت را کاهش میدهیم. در مواردی که هضم ضعیف است ولی بدن احتیاج به تغذیه دارد.
در تمام موارد بالا از غذاهایی که خلط صالح تولید میکند استفاده میکنیم؛ بنابراین، پزشکی که با طب سنتی آشنا باشد، در حالات مختلف متناسب با ویژگیهای بدنی هر فرد، در حالت سلامت، در مراحل مختلف بیماری(حاد، مزمن و دوران نقاهت)، از لحاظ سنی، جنسیت و ... انوع غذاها را براساس الگوی طب سنتی انتخاب مینماید.
■ گوشت گوسفند نر موافقترین گوشت با مزاج انسان است و گوشت آن دارای گوهر غلیظ، زود هضم بوده و غذای صالح برای بدن میرساند.
■ در تخممرغ ارزش تغذیهای و کیفیت زرده و سفیده تخممرغ کاملا متفاوت میباشد. زرده تخممرغ گرم و سفیده آن سرد است. زرده تخممرغ نیم برشته دارای ارزش غذایی بالا، خوش هضم و غذای صالح و پسندیده برای بدن تولید میکند.
■ زرده تخممرغ نیمبرشته به عنوان غذای مکمل و اولیه برای بچهها مناسب است چون هنوز هضم کودک کامل نیست و نیاز به غذای لطیف دارد.
■ افرادی که فعالیت زیادی ندارند نباید از غذاهای سنگین و دیر هضم استفاده کنند.
■ پیاز غذای خوبی است ولی خاصیت دارویی آن غلبه دارد و نباید در مصرف آن زیادهروی کرد.
■ گوشت گاو و فرآوردههای آن مانند سوسیس و کالباس باعث اختلال خواب و عدم تمرکز میشود.
■ گوشتهای مانده، فریز شده و کنسروی معمولا از غذاهایی هستند که برای بدن غذاهای فاسد و ناپسند تولید میکنند.
■ مصرف مداوم بادمجان در بدن تولید سودا ميكند و بیماریهای مرتبط با آن به وجود میآورد.
■ گندم، بهترین گونه دانههاست و از تمام انواع آنها(جو، برنج، ذرت و...) به اعتدال نزدیکتر است. این دانه کمی به گرمی گرایش دارد و از این رو شایستهترین دانه برای مردمان از لحاظ سازگاری و تغذیه میباشد. فراوانی و رویش آن در نقاط مختلف کره زمین در موقعیتهای جغرافیايی و آب و هوايی مختلف و در دسترس بودن آن از حکمتهای بزرگ پروردگار است.در مبحث بعدی با توجه به اهمیت نان در تغذیه افراد به صورت مفصل به آن خواهیم پرداخت.
*پژوهشگر طب سنتی - جواد رمضاني